RE-BIRTH - Reducing Single-Use Materials in Medicine and Healthcare

Probleemstelling

Ziekenhuizen gebruiken grote hoeveelheden wegwerpmateriaal, ook op het verloskwartier. Binnen AZ Klina werden in 2024 alleen al 15.500 steriele handschoenen en 14.040 single-use absorberende onderleggers gebruikt op het verloskwartier. Met het RE-Birth-project onderzoeken wij samen met AZ Klina en REuseLab (Universiteit Antwerpen) hoe het gebruik van steriele handschoenen en single-use bedtextiel op het verloskwartier verminderd kan worden, zonder in te boeten op kwaliteit of patiëntveiligheid. Via praktijkobservaties, co-creatie met vroedvrouwen en gynaecologen, en simulaties worden concrete interventies ontwikkeld en getest. De resultaten worden vertaald naar overdraagbare toolkits en richtlijnen, en gedeeld binnen het ziekenhuisnetwerk Helix en de bredere zorgsector.

Onderzoeksdoel

De zorgsector heeft een grote ecologische voetafdruk, en medisch textiel en persoonlijke beschermingsmiddelen behoren tot de grootste afvalstromen. De stijgende afval- en aankoopkosten, gecombineerd met de groeiende druk vanuit de Green Deal Duurzame Zorg en het strategisch duurzaamheidsplan van AZ Klina, maken een gerichte aanpak urgent. Het werkveld mist concrete, evidence-based richtlijnen en praktische tools om deze transitie zelfstandig te realiseren. Bovendien beschikt het ziekenhuis niet over de onderzoekscapaciteit om herbruikbare alternatieven te ontwikkelen en te testen in een gecontroleerde omgeving.

Onderzoeksvraag

Hoe kan het gebruik van steriele handschoenen en single-use bedtextiel op het verloskwartier aantoonbaar worden verminderd — via gedragsverandering bij zorgpersoneel en/of het herontwerpen van zorgprocessen en productkeuzes — zonder afbreuk te doen aan kwaliteit of patiëntveiligheid, en op een manier die overdraagbaar en opschaalbaar is naar andere verloskwartieren en afdelingen binnen het ziekenhuis?

Onderzoeksaanpak

Dit project volgt een iteratieve Scan–Design–Change–Repeat-methodologie die praktijkonderzoek, co-creatie en gedragswetenschappen combineert binnen een circulair denkkader. Twee productcases staan centraal:

Steriele handschoenen: Observaties op het verloskwartier en een richtlijnenreview brengen de huidige praktijk in kaart. Op basis daarvan worden in co-creatie met zorgpersoneel evidence-based gedragsinterventies ontworpen en geïmplementeerd, met een pilootperiode en iteratieve evaluatie.

Single-use bedtextiel: Via observatie en simulatie worden in cocreatie twee alternatieve scenario's ontwikkeld — minder materiaalgebruik bij het opmaken van het bevalbed en overstap naar herbruikbaar textiel — en getest.

Binnen RE-Birth brengt het Onderzoekscentrum Zorg in Connectie (KdG) expertise in co-creatie, gedragsverandering en implementatieonderzoek mee. Wij onderzoeken niet alleen wát er kan veranderen in de zorgpraktijk op het verloskwartier, maar vooral hóé vroedvrouwen en betrokken zorgverleners op de vloer die verandering zelf kunnen dragen en blijvend toepassen.

Gedragsverandering in een zorgcontext is complex. Tijdsdruk, gewoonte, percepties rond hygiëne en veiligheid: al deze factoren bepalen of een nieuwe werkwijze wel of niet landt op de werkvloer. Onze onderzoekers brengen die factoren systematisch in kaart via praktijkobservaties en co-creatiesessies, en ontwerpen op basis daarvan interventies die aansluiten bij de dagelijkse realiteit van het zorgpersoneel. We zullen voor dit project inzetten op gedragswetenschappelijke en implementatiekundige kaders (zoals Behaviour Change Wheel, nudging-principes, PRISM/Normalisation Process).

Wij geloven dat actieve betrokkenheid bij duurzaamheidsbeslissingen bijdraagt aan het werkplezier en de retentie van vroedvrouwen. Een professional die mee het verschil kan maken in haar eigen werkomgeving, voelt eigenaarschap — en professionals die eigenaarschap voelen, blijven.

Verwachte output

1. RE-Birth Glove Toolkit: een praktische handleiding en stappenplan voor het identificeren en reduceren van onnodig steriel handschoengebruik op een verloskwartier, met aantoonbare reductie van minstens 20% binnen de pilootperiode.
2. Instructievideo en richtlijnen voor het opdekken van het bevalbed met verminderd gebruik van single-use materiaal, gevalideerd via simulaties en geaccepteerd door ≥80% van de deelnemers.
3. Overzicht van herbruikbare alternatieven voor bedtextiel met bijbehorende logistieke randvoorwaarden en een waardeketenanalyse (reverse logistics).
4. RE-Birth Inspiratiedocument: een sectorbreed deelbaar document met inzichten, tools en aanbevelingen per circulaire strategie.

Daarnaast maximaliseren we kennisdeling en benchmarking over de taalgrenzen heen door de resultaten te bundelen in overdraagbare toolkits en te delen in 1) de Community of Practice, een Vlaams-Waalse samenwerking met UZ Gent en Clinique Saint-Luc Bouge, en 2) een klankbordgroep met UZA, CleanLease en VBOV.

Bovendien bouwen we sterk aan de nexus met het onderwijs door de inzichten en ontwikkelde tools te integreren in de KdG opleidingen Verpleegkunde, Vroedkunde en Productontwikkeling. Zo kunnen toekomstige professionals al tijdens hun opleiding kennismaken met circulaire zorgpraktijken.

Onderzoekers

• joni.gilissen@kdg.be 
• deborah.hilderson@kdg.be